Lingua feroesa

Article on other languages:

• Faroëes
• ፋሮኛ
• Idioma_feroés
• Faroisc_sprǣc
• لغة_فاروية
• Färöische_Språch
• Фарьорски_език
• ফারোয়েজীয়_ভাষা
• Faeroeg
• Farski_jezik
• Feroès
• Farer_tili
• Faerština
• Færøsk_(sprog)
• Färöische_Sprache
• Faroese_language
• Feroa_lingvo
• Idioma_feroés
• Fääri_keel
• Faroeera
• زبان_فاروئی
• Fäärin_kieli
• Føroyskt_(mál)
• Féroïen
• Faaroish
• Färöšćina
• Feröeri_nyelv
• Bahasa_Faroe
• Faerana_linguo
• Færeyska
• Lingua_faroese
• フェロー語
• 페로어
• Faroeî
• Faroyek
• Lingua_Faroensis
• Faeröers
• Lèngoa_farœnse
• Farerų_kalba
• Fēriešu_valoda
• Фарски_јазик
• Bahasa_Faroe
• Faeröers
• Færøysk_språk
• Færøysk
• Feroés
• Фарераг_æвзаг
• Język_farerski
• Lenga_faroèisa
• Língua_feroesa
• Limba_feroeză
• Фарерский_язык
• Fearagiella
• Faroese_language
• Faerčina
• Ferščina
• Färöiska
• Алифбои_фароесӣ
• ภาษาแฟโร
• Faroe_dili
• Фарерська_мова
• Łéngoa_faroexe
• Faeroyès
• 法罗语

O feroés (tamén se lle pode chamar forinxio), (chamada polos nativos føroyskt), é unha lingua do grupo indoeuropeo da familia xermánica, de orixe continental. O feroés é, xunto co islandés e o extinto norreno, é unha das linguas máis próximas ó noruego antigo, de xeito que entre eles se poden entender (aínda que lles parece respectivamente un pouco ridículo) e teñen un alto grao de comprensión das outras linguas escandinavas. É a lingua oficial das illas Feroe (que quere dicir illas das ovellas, falada polos 47.000 habitantes das illas máis cerca de 12.000 feroeses na Dinamarca.

Historia

O feroés deriba do noruegués antigo falada polos poboadores noruegueses que se estabeleceron nas Illas Feroe no século IX. Como nestas illas non houbo unha era vikinga nin fontes medievais, coñécese pouco sobre seu desenvolvemento ata antes da Reforma. Durante a reforma, a lingua nas Feroe foi o dinamarqués, sendo esta lingua ata o século XIX o medio de transmisión da lingua escrita nas illas.

Os únicos resquícios de feroés da época anterior á Reforma son documentos épicos medievais realizados por copistas nativos (aprox. século XVI), uns poucos fragmentos de cancións do século XVII e documentos épicos ocasionais en escritos dinamarqueses (séculos XVI e XVII).

V. U. Hammershaimb, padre, político e lingüísta feroés, creador da moderna lingua feroesa escrita, representado num selo das illas Feroe

A lingua nativa das illas (independentemente do seu status anterior á Reforma) habíase convertido no final do século XVI en pouco máis que unha lingua familiar e de traballo. Os asuntos públicos, relixiosos e legais eran tratados en dinamarqués, alén do uso ocasional do norueguês antigo nalgúns manuscritos legais ou copias dos mesmos.

Por tanto, o coñecemento da evolución da lingua nas illas Feroe, da súa ocupación ata as primeiras tentativas de se gravar por escrito os textos orais da lingua nativa, nos anos finais do século XVIII, é moi escaso. Devido á falta de status oficial no período posterior á Reforma o feroés sofreu unha serie de consecuencias, sendo unha delas a forte influencia do dinamarqués, especialmente no léxico.

A súa ortografía, estabelecida a mediados do século XIX, debe moito ao antigo noruegués e un pouco ao islandés, tendo estas linguas influencia na morfoloxía, sintaxe e léxico do feroés escrito. Aínda que cada poboado feroés teña as súas propias características no estilo da lingua, a comprensión mútua é total, e a capital, Tórshavn (porto de Tor), converteuse no centro lingüístico das illas, do que se pode supoñer que co pasar do tempo a lingua falada nesta cidade se convirta na variante normativa.

A lingua escrita foi definida polo lingüísta e folclorista feroés Venceslaus Ulricus Hammershaimb en 1846. En 1912 foi autorizada para uso nalgunhas escolas e igrexas e en 1938 converteuse na única lingua para ensino nas escolas, no lugar do dinamarqués.

Datos

O feroés é a lingua materna de cerca de 47.000 habitantes das illas Feroe, un grupo de 18 illas no Atlántico norte, a medio camiño entre a Escocia e a Islandia, constituíndo, xunto có dinamarqués, as linguas oficiais do país. Estas illas perteceron á coroa norueguesa ata 1816, cando pasaron ao dominio da coroa dinamarquesa, recebindo un status semi-independente en 1948.

Dialectos

Principais isoglosas e dialectos do feroés. Dialecto nordinsular en azul, dialecto de Tórshavn en verde e en vermello dialecto surinsular.

A partir do século XVIII, polo menos, o feroés experimentou unha considerable variación lingüística. Foron definidas as fronteiras dialectais básicas, nas que cada poboado conta cunha forma de falar propia e definida. A maioría das diferenzas se observa na orde fonolóxica, aínda que non existan problemas de incomprensión mútua; ao contrario, cada persoa usa a súa propia variedade da lingua sen que ocorran dificuldades de entendimento.

Debido á imposición do dinamarqués como lingua oficial, non se elaborou unha forma normativa de feroés, nin tampouco está claro que iso sexa feito no futuro. Dende 1958, un instituto de linguas (e posteriormente un comité lingüístico) observa a evolución do feroés, tendo as actividades desta institución orientado o seu traballo a purificar a lingua da influencia dinamarquesa e doutros elementos estranxeiros o que pode ser considerado un posible formato para unha futura lingua padrón.

Escrita

Disposición dun teclado en lingua feroesa

En contraste co islandés, o feroés non posúe tradición escrita ata recentemente. Os textos máis antigos, excepto algunhas características feroesas en textos noruegueses, son tres cancións de 1773. Desde o século XIX a lingua feroesa deixou de ser unha lingua meramente falada para ser unha lingua ensinada na escola, dos xornais, igrexas e radios, alén da administración pública.

Fonoloxía

Vogais

Consoantes

Gramática

Como lingua escandinava occidental, a lingua feroesa está relacionada coa islandesa e a varios dos dialectos noruegueses occidentais e se desenvolveu a partir da lingua falada polos noruegueses que colonizaron as illas ata o século IX. Aínda que haxa variantes significativas na pronuncia de illa a illa non hai verdadeiras variantes dialectais. É notable polos varios diptongos desenvolvidos das antigas e simples vocais.

Os substantivos

Os substantivos teñen variacións fortes e fracas. Coma no antigo moruegúes e coma no islandés o feroés ten tres xéneros:

• kallkyn (k.) - masculino
• kvennkyn (kv.) - feminino
• hvørkikyn (h.) - neutro

conta tamén con catro casos:

• hvørfall (hvrf.) - nominativo
• hvønnfall (hvnf.) - acusativo
• hvørjumfall (hvmf.) - dativo
• hvørsfall (hvsf.) - xenitivo

e dous números

O artigo determinado singular masculino e feminino é hin e neutro hitt, con formas plurais hinir, hinar e hini.

Os numerais

Os numerais ordinais

Os numerais ordinais de 1 a 10: ein, tvær, tríggir, fýra, fimm, seks, sjey, átta, níggju, tíggju; 11 ellivu, 12 tólv, 20 tjúgu 30 tríati, 40 fýrati.

Os pronomes persoais

Os pronomes persoais en terceira persoa distinguen xénero. Singular 1 eg, 2 tú, 3 hann, hon, tað; Plural 1 vit, 2 tit, 3 teir, tær, tey.

O demostrativo masculino e feminino é tann. O pronome relativo é ið/sum.

A orde da frase é SUXEITO, VERBO e OBXECTO.

Os verbos

Os verbos teñen:
Tres voces: activa, intemediaria e pasiva.
Modos: indicativo, subxuntivo e imperativo
Oito tempos: perfecto, imperfecto, pluscuamperfecto, futuro perfecto e pasado condicional. Os tempos presente e imperfecto son simples, os demais compostos.

Verbos auxiliares

• at vera - ser, estar
• at hava - haber, ter
• at verða - ser, chegar a ser
• at blíva - ser, chegar a ser

Verbos modais

• at kunna - poder (habilidade)
• at munna - querer
• at mega - poder, ter permiso
• at skula - querer
• at vita - saber, coñecer
• at vilja - querer, desexar

Miniparlør og talord

• Ja [jæa] - ja
• Nei [nai] eller [noi] - nej
• Jú [jyu] - jo, da vel
• Takk fyri [takk firi] - tak (for...)
  • ...seinast [sainast] - ...sidst
  • ...í kvøld [ui kvøld] - ...i aften
  • ...vitjanina [vitsjanina] - ...besøget
  • ...hjálpina [jålpina] - ...hjælpen
  • ...lán [låan] - ...lån
• Stóra tøkk [stoura tøkk] - mange tak
• Orsaka ['åsjæaka] - undskyld
• Eingin orsøk ['åndsjin 'åsjø:k] - ingen årsag
• Ger so væl,... [dsjesjo væal] - vær så venlig,... / værsgo
• Versgu [væsjgu] - værsgo
• Góðan morgun [gouwan morgun] - god morgen
• Góðan dag [gouwan dæa] - god dag
• Gott kvøld [gott kvøld] - god aften
• Hey [hei] - hej
• Halló [hallou] - hallo
• Væl gagnist [væal gaggnist] - velbekomme (svar på manga takk efter måltider, og bruges altid som hilsen, hvis man kommer ind et sted, hvor folk sidder og spiser)
• Hvussu gongur (gongst)? [kvussu gongur (gongst)] - hvordan har du / De / I det?
• Tað gongur væl, takk, og tygum / tær? [tæa gongur væal takk o tijun / tæar] - tak godt, og De / du?
• Hampiligt [hampilit] - ordentlig
• Farvæl - farvel (næsten som på dansk)
• Góða ferð [gouwa fer] - god rejse
• Vit síggjast [vit suddsjast] - vi ses
• Kanska [kanska] - måske
• Hvar er...? [kvæar er] - hvor er...?
• Kunnu tygum vísa mær tað á kortinum? [kunnu tijun vuisa mæar tæa åa kåsjtinun] - kan De vise mig det på kortet?
• Lat meg fáa hetta [læat me fåa hætta] - Lad mig få dette
• Eg vildi fegin havt... [e vildi fæjin haft] - Jeg vil gerne have...
• Hvussu nógv kostar hetta? [kvussu negv kåstar hætta] - Hvor meget koster det?
• Hvussu eita tygum / eitur tú? [kvussu aita tijun / aitur tyu] - Hvad hedder De /du?
• Eg eiti... [e aiti] - jeg hedder...
• Veðrið er ringt [vægri er ringt] - vejret er dårligt
• Tað er fitt [tæa er fitt] - det er meget godt, ordentligt, positivt
• Tað er í lagi [tæa er ui læaji] - det er i orden
• Tað veit eg ikki [tæa vait e ihtsj] - det véd jeg ikke
• Eg skilji ikki [e sjilji ihtsj] - jeg forstår ikke
• Hvat siga tygum? [kveat sija tijun] - hvad siger De?
• Ha? [ha:] - hvad? hvabehar? undskyld?
• Hvat heitur ... á føroyskum, donskum, enskum? [kvæat aitur ... åa føriskun, dånskun, ænskun] - hvad hedder ... på færøsk, dansk, engelsk?
• Eg eri úr Danmørk / Noregi / Svøríki [e eri yur danmørk / noregi / svøruitsji] - jeg er fra Danmark / Norge / Sverige
• Eg búgvi í Keypmannahavn [e bigvi ui tjeipmannahaun] - jeg bor i København
• Ert tú føroyingur? [esjt tyu føringur] - Er du færing?
• Eg tosi eitt sindur føroyskt [e tosi ait sindur førist] - jeg taler lidt færøsk
• Eg eri fyrstu (aðru, triðju, fjórðu, fimtu) ferð í Føroyum [e eri fistu (æaru, triju, fjouru, fimtu) fer ui førjun] - jeg er på Færøerne for første (anden, tredje, fjerde, femte) gang.
• Føroyskt er vakurt, men torført at læra (skilja) [førist er væakusjt mænn torføsjt æt læara (sjilja)] - Færøsk er smukt, men vanskeligt at lære (forstå)
• Føroyar dámar mær væl [førjar dåamar mæar væal] - Færøerne kan jeg godt lide

Exemplos sacados de: Richard Kölbl: Färöisch Wort für Wort, 2004 (edición en alemán)

Bibliografía

• V.U. Hammershaimb: Færøsk Anthologi. København 1891, Tórshavn 1991, 2. bind. (Annað bindi hefur m.a. færeyskt-danskt orðasafn með 10.000 uppsláttarorðum Jakob Jakobsen.
• W.B. Lockwood: An Introduction to Modern Faroese. Tórshavn 1977.
• J. Henriksen: Kursus i Færøsk. Tórshavn 1983 (2 bindi)
• Höskuldur Þráinsson, Hjalmar P. Petersen, Jógvan í Lon Jacobsen, Zakaris Svabo Hansen: Faroese. An Overview and Reference Grammar. Tórshavn 2004 ISBN 99918-41-85-7 (ny standardværk)

Fontes

Existe unha versión da Wikipedia en Lingua feroesa.

• http://www.proel.org/
• http://www.ethnologue.com/